Słowa, które ranią... Międzynarodowy Dzień Przeciwdziałania Mowie Nienawiści 2026 r.
Już po raz piąty na świecie 18 czerwca obchodzony jest jako Międzynarodowy Dzień Przeciwdziałania Mowie Nienawiści (ang. International Day for Countering Hate Speech). Został on ustanowiony przez Zgromadzenie Ogólne ONZ, jako odpowiedź na znane praktycznie na całym świecie zjawisko mowy nienawiści, którego obecnie główną areną jest Internet. Celem tego święta jest zwrócenie uwagi na problem mowy nienawiści, refleksja nad naszym codziennym językiem, budowanie wzajemnego szacunku, a także powstrzymanie eskalacji przemocy na całym świecie oraz promowanie postaw opartych na tolerancji.
Mowa nienawiści jest wszechobecna we współczesnym świecie, w każdym praktycznie obszarze naszego życia. Choć w polskim systemie prawnym brak jest literalnej definicji tego zjawiska, to są zachowania z nią związane mogą wyczerpywać znamiona przestępstwa.
Język nienawiści to wszelkiego rodzaju negatywne emocjonalnie wypowiedzi wymierzone przeciwko grupom lub jednostkom, ze względu na faktyczną lub domniemaną przynależność do określonej grupy. Zjawisko to przybiera różne formy, od subtelnych form wykluczenia społecznego, po bezpośrednie wyzwiska i groźby. Może być wymierzone w konkretne osoby lub całe grupy społeczne z uwagi na ich np. pochodzenie etniczne, narodowość, religię i wyznanie, płeć, wiek, orientację seksualną. Hejterskie treści pod adresem osób bywają kierowane także ze względu na wygląd, styl ubierania, rodzaj słuchanej muzyki, poglądy na istotne sprawy życia codziennego, niepełnosprawność, w tym intelektualną.
Zgodnie z definicją Komitetu Rady Europy mowa nienawiści (ang. hate speech) to każda forma wypowiedzi, która rozpowszechnia, propaguje lub usprawiedliwia nienawiść rasową, ksenofobię, antysemityzm lub inne formy nienawiści oparte na nietolerancji, w tym np. agresywny nacjonalizm, etnocentryzm, wrogość wobec przedstawicieli mniejszości, migrantów bądź imigrantów.
Społeczna akceptacja mowy nienawiści może prowadzić do utrwalania się stereotypów i uprzedzeń. Skutkiem braku właściwej reakcji na to zjawisko mogą być także tzw. przestępstwa motywowane uprzedzeniami (ang. hate crimes).
Jednym z najbardziej powszechnych kanałów szerzenia mowy nienawiści jest Internet. Stąd Międzynarodowy Dzień Przeciwdziałania Mowie Nienawiści to czas na zwrócenie uwagi na cyfrowy świat i wezwanie platform cyfrowych do aktywnego przeciwdziałania szerzeniu się hejtu w sieci. Komentarze o charakterze nienawistnym zamieszczane pod artykułami, w mediach społecznościowych, na różnego rodzaju forach i grupach internetowych, mają realny wpływ na spadek poczucia bezpieczeństwa osoby lub grupy hejtowanej, niejednokrotnie powodują wycofanie społeczne, a także pogorszenie zdrowia psychicznego, włącznie z próbami samobójczymi, co dotyka głównie młodych, nieukształtowanych jeszcze emocjonalnie, osób. Stanowi to współcześnie duże wyzwanie, które nie powinno być pomijane w budowaniu wszelkich strategii na rzecz młodzieży. Hejt w sieci zapewnia tylko pozorną anonimowość jego autorów, przez co zawarty w nich poziom agresji bywa niejednokrotnie bardzo wysoki.
Mowa nienawiści może występować zarówno w postaci słownej, ale też w formie grafiki, np. gifów, memów, ośmieszających czy poniżających filmików. Często ma to miejsce z wykorzystaniem sztucznej inteligencji, a mechanizmem napędzającym są wyspecjalizowane farmy trolli i cyfrowych botów.
Współcześnie, w dobie tak intensywnych przemian społeczno-gospodarczych oraz postępu cyfrowego, nie sposób pominąć także znaczenia deepfaków oraz fake newsów, jako potencjalnego mechanizmu generowania czy podsycania mowy nienawiści.
Formą mowy nienawiści mogą być także elementy gier, np. przedstawiające określoną grupę ludzi w negatywnym świetle, przypisujące im określone cechy, bądź zachęcające do ich eksterminacji.
Co istotne, hejterskie komentarze adresowane do jednej osoby, będącej posiadaczem pewnej cechy (np. narodowość, kolor skóry, płeć, niepełnosprawność, wiek) dotykają wszystkie osoby, które tę cechę posiadają. Ten fakt znacząco zwiększa liczbę osób czujących się pokrzywdzonymi i czyni proceder mowy nienawiści czy przestępstw motywowanych uprzedzeniami bardziej dotkliwy społecznie, niż się powszechnie uznaje.
W polskim kodeksie karnym mowa nienawiści nie jest przestępstwem jako takim, niemniej jednak istnieją przepisy, które umożliwiają walkę z tym zjawiskiem. Głównie mowa tu o art. 256 kk oraz art. 257 kk.
Art. 256 - Kto publicznie propaguje nazistowski, komunistyczny, faszystowski lub inny totalitarny ustrój państwa lub nawołuje do nienawiści na tle różnic narodowościowych, etnicznych, rasowych, wyznaniowych albo ze względu na bezwyznaniowość, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
Art. 257 – Kto publicznie znieważa grupę ludności albo poszczególną osobę z powodu jej przynależności narodowej, etnicznej, rasowej, wyznaniowej albo z powodu jej bezwyznaniowości lub z takich powodów narusza nietykalność cielesną innej osoby, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
Warto mieć także na uwadze inne regulacje wypełniające ustawowe znamiona czynu zabronionego, a pomocne w walce z tym zjawiskiem, takie jak np.:
- groźba karalna (art. 190 kk)
- uporczywe nękanie i wykorzystanie wizerunku (art. 190a. kk)
- zniesławienie (art. 212 kk)
- znieważenie innej osoby (art. 216 kk)
- złośliwe niepokojenie drugiego człowieka (art. 107 kw)
Pamiętajmy - SŁOWA MAJĄ MOC. MOGĄ ONE RANIĆ, MOGĄ KRZYWDZIĆ.
- niech ten dzień będzie okazją dla każdego z nas, aby zastanowić się nad wagą wypowiadanych słów;
- zwróćmy uwagę na pozornie niewinne żarty lub krzywdzące stereotypy, które mogą utrwalać wykluczenie innych;
- zastanówmy się, zanim bezkrytycznie prześlemy dalej otrzymaną wiadomość, memy czy filmiki ośmieszający innych. Nie nakręcajmy spirali nienawiści;
- zwracajmy uwagę na osoby społecznie wyizolowane, bo to hejt pod ich adresem może być potencjalnym sprawcą tej sytuacji.
Rodzicu:
- daj dziecku dobry przykład. Zwróć uwagę, w jaki sposób komentujesz otaczającą nas rzeczywistość i innych ludzi. Zastanów się, czy Twój język nie jest językiem nienawiści i uprzedzeń i nie eskaluje niechęci i nienawiści do drugiego człowieka,
- reaguj, gdy Twoje dziecko dotknie hejt. Porozmawiaj o sytuacji w szkole z wychowawcą lub pedagogiem szkolnym. Nie czekaj na eskalację problemu.
Nie bądźmy obojętni. Reagujmy na mowę nienawiści i hejt. Pamiętajmy - dziś możemy być jej autorami, jutro stać się ofiarami.
(Biuro Prewencji KGP)